در اعماق سرد، تاریک و ناشناخته اقیانوسها، جایی در زیر کیلومترها آب و سنگ، پوستهای عظیم از زمین بهطور مداوم در حال تولد و دگرگونی است. این ناحیه دور از دسترس، یکی از آخرین مرزهای ناشناخته سیاره ما به شمار میرود؛ مرزی که اکنون دانشمندان قصد دارند با یک پروژه حفاری بیسابقه به آن نفوذ کنند.
شناور حفاری فوقپیشرفته چین با نام «مِنگ شیانگ» مأموریتی تاریخی را آغاز کرده است: حفاری تا عمق تقریبی ۱۱ کیلومتر در بستر اقیانوس، با هدف رسیدن به گوشته زمین. اگر این پروژه طبق برنامه پیش برود، میتواند یکی از مهمترین دستاوردهای علمی قرن حاضر باشد و از سال ۲۰۲۶ به بعد، نگاه ما به زمین، منشأ آن و حتی حیات را دگرگون کند.
هدف اصلی: چرا باید به اعماق غیرقابل دسترس زمین سفر کنیم؟
این پروژه تنها یک نمایش قدرت مهندسی یا رقابت فناورانه نیست. انگیزه اصلی آن، پاسخ به پرسشهایی بنیادین درباره زمین، تاریخچه آن و سازوکارهایی است که حیات را ممکن کردهاند. پروژههای مشابه بینالمللی مانند برنامه حفاری اقیانوسی (IODP) نیز سالهاست با همین رویکرد علمی فعالیت میکنند.
۱. نمونهبرداری از گوشته: گنجینه گمشده زمینشناسی
گوشته زمین، لایهای عظیم و اسرارآمیز است که حدود ۸۴ درصد از حجم کل سیاره را تشکیل میدهد. با وجود این اهمیت، تاکنون هیچ نمونهبرداری مستقیمی از گوشته دستنخورده انجام نشده است و دانش ما عمدتاً بر پایه دادههای غیرمستقیم بوده است. نمونههای بهدستآمده از این حفاری میتوانند مانند یک آرشیو زنده از تاریخ زمین عمل کنند؛ اطلاعاتی درباره ترکیب شیمیایی اولیه سیاره، چرخه عناصر، و حتی منشأ میدان مغناطیسی زمین. برای آشنایی بیشتر با ساختار درونی زمین میتوان به منابع آموزشی ناسا مراجعه کرد.
۲. درک فرآیندهای شکلدهنده کف اقیانوس و زمینساخت صفحهای
کف اقیانوسها پویاترین بخش پوسته زمین هستند؛ جایی که پوسته جدید در پشتههای میانی اقیانوسی ساخته میشود و صفحههای تکتونیکی به حرکت درمیآیند. این پروژه امکان مشاهده مستقیم این فرآیندها را فراهم میکند. درک بهتر این سازوکارها نقش کلیدی در شناخت زلزلهها، آتشفشانها و سونامیها دارد. سازمانهای پژوهشی اقیانوسشناسی مانند NOAA سالهاست روی این فرآیندها مطالعه میکنند.
۳. جستجوی حیات در شرایط شدید (حیات نواخترانه)
یکی از شگفتانگیزترین کشفیات علمی دهههای اخیر این بوده است که حیات میتواند در شرایطی بسیار فراتر از تصور ما دوام بیاورد. در چند کیلومتری زیر بستر دریا، تحت فشار و دمای بالا، میکروبهایی زندگی میکنند که به آنها اکستریموفیل گفته میشود. مطالعه این موجودات میتواند سرنخهایی درباره امکان حیات در سیارات و قمرهای دیگر ارائه دهد. پژوهشهای مرتبط با زیستشناسی اعماق دریا بهطور گسترده در نشریات علمی بینالمللی مانند Nature منتشر میشوند.
چالشهای مهندسی غولآسا: مبارزه با فشار، دما و فاصله
حفاری در عمیقترین نقاط اقیانوس، یکی از پیچیدهترین چالشهای مهندسی بشر است؛ چالشی که در بسیاری جهات با مأموریتهای فضایی قابل مقایسه است.
چالش فشار: در عمق ۱۱ کیلومتری، فشار آب به حدود ۱۱۰۰ اتمسفر میرسد.
چالش دما: با نزدیک شدن به گوشته، دما به صدها درجه سانتیگراد افزایش مییابد.
چالش ارتباط: کنترل عملیات از سطح آب با محدودیتهای ارتباطی همراه است.
چالش مواد: طراحی ابزارهای مقاوم در این شرایط، پیشرفتی مهم در علم مواد محسوب میشود.
انتظارات علمی: این پروژه چه اکتشافاتی ممکن است به همراه داشته باشد؟
دانشمندان انتظار دارند این حفاری عمیق به دستاوردهای زیر منجر شود:
کشف مواد معدنی جدید که تنها در فشار و دمای گوشته پایدارند.
بازنگری در تاریخ حیات زمین و بررسی این فرضیه که آیا حیات میتواند از اعماق آغاز شده باشد.
بهبود پیشبینی بلایای طبیعی از طریق دادههای مستقیم از مرز پوسته و گوشته.
پیوند با دیگر اکتشافات بزرگ علمی ۲۰۲۶
این پروژه بخشی از موجی بزرگتر در علم جهانی است. سال ۲۰۲۶ همزمان با مأموریتهای فضایی، پیشرفت هوش مصنوعی و پروژههای زمینشناسی بزرگ، نقطه عطفی در تاریخ علم محسوب میشود. اخبار و تحلیلهای مرتبط با این تحولات بهطور منظم در رسانههای علمی فارسیزبان نیز منتشر میشود.
اهمیت برای عموم مردم: چرا این پروژه به همه ما مربوط است؟
این پروژه تنها برای دانشمندان نیست و پیامدهای آن مستقیماً بر زندگی انسانها اثر میگذارد:
افزایش ایمنی جوامع در برابر زلزله و سونامی.
توسعه فناوریهای نوین با کاربرد در پزشکی، صنعت و هوافضا.
افزایش آگاهی عمومی نسبت به ارزش و شکنندگی سیاره زمین.
سخن پایانی: عبور از مرز نهایی روی زمین
پروژه حفاری به سوی گوشته زمین، نمادی از کنجکاوی پایانناپذیر بشر است. این تلاش نشان میدهد همانقدر که به ستارگان مینگریم، باید به دنیای ناشناخته زیر پای خود نیز توجه کنیم؛ جایی که پاسخ بسیاری از پرسشهای بزرگ درباره گذشته و آینده زمین نهفته است.