در دنیایی که عمر بسیاری از جانوران به چند دهه محدود میشود، موجودی در اعماق تاریک و سرد اقیانوسهای شمالی زندگی میکند که تعریف ما از «طول عمر» را به چالش کشیده است. کوسه گرینلند یکی از شگفتانگیزترین مهرهداران روی زمین است؛ جانوری که پژوهشها نشان میدهد میتواند بیش از ۴۰۰ سال عمر کند و احتمالاً طولانیترین عمر ثبتشده را در میان مهرهداران دارد.
برآورد سن برخی نمونهها نشان داده که این کوسهها ممکن است پیش از شکلگیری بسیاری از رویدادهای تاریخی مهم متولد شده باشند. همین ویژگی باعث شده دانشمندان آن را به یک «آزمایشگاه زنده» برای مطالعه پیری و سازگاری زیستی تبدیل کنند.
سفیر اسرارآمیز آبهای شمال؛ معرفی زیستگاه و ویژگیها
کوسه گرینلند با نام علمی Somniosus microcephalus در آبهای سرد اقیانوس اطلس شمالی و اقیانوس منجمد شمالی، اطراف گرینلند، ایسلند، کانادا و نروژ زندگی میکند. این گونه از بزرگترین کوسههای جهان است و میتواند به طولی بیش از ۶ متر برسد. بدن این کوسه بزرگ، خاکستری تا قهوهای تیره و پوستی بسیار زبر دارد. اما آنچه بیش از اندازه بدن جلب توجه میکند، سبک زندگی کند و متابولیسم بسیار پایین آن است. این کوسه معمولاً در عمق چند صد تا بیش از ۲۰۰۰ متر زندگی میکند و یکی از کندترین شناگران در میان کوسهها محسوب میشود.
چرا اینقدر عمر میکنند؟ نقش متابولیسم پایدار
سالها تصور میشد آب سرد و حرکت آهسته دلیل اصلی عمر طولانی این گونه است. اما تحقیقات جدید نشان دادهاند که موضوع پیچیدهتر است. بررسی فعالیت آنزیمهای متابولیک در نمونههای بافتی کوسههای جوان و مسن نشان داده که بر خلاف بسیاری از جانداران، کاهش چشمگیری در عملکرد آنزیمی با افزایش سن مشاهده نمیشود.
در بسیاری از گونهها، کاهش تدریجی کارایی سلولی یکی از نشانههای پیری است. اما در کوسه گرینلند، این افت بسیار کند یا ناچیز است. این ثبات زیستی احتمالاً یکی از عوامل کلیدی طول عمر استثنایی آن محسوب میشود. البته دانشمندان تأکید میکنند که این به معنای «پیر نشدن» نیست، بلکه فرآیند پیری در این گونه بسیار آهستهتر رخ میدهد.
مهمانی ناخوانده در چشم؛ رابطه با یک انگل عجیب 
در بسیاری از تصاویر این کوسه، موجودی کوچک روی چشم آن دیده میشود. این انگل سختپوست به نام Ommatokoita elongata روی قرنیه کوسه میچسبد و میتواند باعث کاهش شدید بینایی شود.
با این حال، زندگی در اعماق تاریک اقیانوس باعث شده بینایی نقش حیاتی در شکار این گونه نداشته باشد. کوسه گرینلند بیشتر به حس بویایی بسیار قوی و تشخیص ارتعاشات آب متکی است. بنابراین، نابینایی نسبی تأثیر چندانی بر بقای آن ندارد.
رژیم غذایی یک شکارچی کند اما فرصتطلب
با وجود سرعت پایین، کوسه گرینلند یک شکارچی فرصتطلب است. بررسی محتویات معده نشان داده که رژیم غذایی آن بسیار متنوع است: ماهیها، سفرهماهیها، ماهی مرکب، سختپوستان و حتی لاشه پستانداران دریایی مانند فوکها و نهنگها.
گاهی بقایای فوکهای سریعحرکت در معده این کوسهها یافت شده است. پژوهشگران احتمال میدهند که این کوسهها یا از فوکهای خوابیده در آب شکار میکنند یا بیشتر لاشهخوار هستند. متابولیسم پایین آنها باعث میشود بتوانند مدت طولانی بدون غذا دوام بیاورند.
زندگی در سرمای نزدیک به انجماد؛ سازگاری شیمیایی شگفتانگیز
دمای زیستگاه این کوسهها گاهی به حدود منفی ۱.۸ درجه سانتیگراد میرسد. بدن آنها حاوی مقدار زیادی ترکیب شیمیایی به نام TMAO است که به پایداری پروتئینها در سرما کمک میکند و مانع آسیب سلولی میشود. همین ویژگیهای زیستی باعث رشد بسیار کند این گونه شده است. برآوردها نشان میدهد مادههای کوسه گرینلند ممکن است حدود ۱۵۰ سال طول بکشد تا به بلوغ جنسی برسند. این رشد آهسته، آنها را در برابر صید بیرویه و تغییرات محیطی بسیار آسیبپذیر میکند.
تغییر اقلیم؛ تهدیدی برای پیرترین مهرهدار جهان 
اگرچه متابولیسم این کوسهها با افزایش سن پایدار باقی میماند، اما نسبت به تغییر دما حساس است. افزایش دمای آب میتواند فعالیت آنزیمی و نیاز انرژی آنها را بالا ببرد. گرمایش سریع منطقه قطب شمال — که سریعتر از میانگین جهانی گرم میشود — ممکن است سبک زندگی کممصرف این گونه را مختل کند. افزایش متابولیسم به معنای نیاز بیشتر به غذا و تغییر در تعادل بومشناختی است. پرسش اصلی این است: آیا این گونه که طی قرنها با سرمای پایدار سازگار شده، میتواند خود را با اقیانوسهای گرمتر وفق دهد؟
نتیجهگیری؛ گنجینهای زنده از تاریخ طبیعی
کوسه گرینلند تنها یک شکارچی اعماق نیست؛ بلکه یکی از ارزشمندترین منابع برای مطالعه زیستشناسی پیری، سازگاری با سرما و تکامل مهرهداران محسوب میشود. طول عمر خارقالعاده، رشد آهسته و حساسیت به تغییرات اقلیمی، این گونه را به موجودی علمی و در عین حال آسیبپذیر تبدیل کرده است.
حفاظت از زیستگاههای قطبی و مدیریت پایدار شیلات، برای بقای این موجود ضروری است. شاید پاسخ برخی از پرسشهای بزرگ درباره پیری انسان، در بدن همین کوسه آرام و کهنسال نهفته باشد.