برداشتن وسایل دیگران توسط کودکان یکی از شایعترین نگرانیهای والدین، بهویژه در سنین پیشدبستانی و دبستان است. بسیاری از والدین با دیدن این رفتار دچار اضطراب میشوند و نگران شکلگیری مشکلات اخلاقی در آینده کودک هستند.
این مقاله با تکیه بر روانشناسی رشد کودک و تجربیات بالینی با بیش از ۲۰۰ خانواده ایرانی، به بررسی علمی این رفتار میپردازد و راهکارهای عملی، قابل اجرا و متناسب با فرهنگ خانوادههای ایرانی ارائه میدهد.
ماجرای آراد و عروسک مهدکودک
سارا، مادر آراد چهارساله، با نگرانی تماس گرفت:
«مربی مهدکودک گفت آراد عروسک دخترخالهاش را سه روز است برداشته و پس نداده. خیلی ترسیدم… یعنی پسرم دزد میشود؟»
این سؤال، تنها دغدغه سارا نیست. بسیاری از والدین ایرانی دقیقاً در همین نقطه دچار ترس، احساس گناه یا حتی خشم میشوند؛ درحالیکه واقعیت علمی این رفتار، اغلب با تصور والدین تفاوت زیادی دارد.
درک علمی رفتار کودکان: چرا این اتفاق میافتد؟
رشد شناختی و مفهوم مالکیت
از نگاه روانشناسی رشد، کودکان تا حدود ۶ یا ۷ سالگی درک کامل و پایدار از مفهوم مالکیت ندارند. برای کودک، «دوست داشتن» یک شیء میتواند بهمعنای «حق داشتن» آن باشد.
دکتر مریم سلیمی، روانشناس کودک، میگوید:
«کودک هنوز مرز مشخصی بین مال من، مال تو و مال دیگران ندارد. این مرز بهتدریج و با آموزش و تجربه شکل میگیرد.»
تفاوت رفتار در سنین مختلف
درک این تفاوتها به والدین کمک میکند واکنش متناسبتری داشته باشند:
۲ تا ۴ سال:
برداشتن وسیله دیگران کاملاً طبیعی و بدون نیت منفی است.
۴ تا ۶ سال:
کودک کمکم مفهوم مالکیت را میفهمد، اما هنوز وسوسه و خطا زیاد است.
۶ تا ۸ سال:
انتظار میرود کودک با راهنمایی والدین مسئولیتپذیرتر شود. ادامه این رفتار بعد از این سن نیازمند بررسی دقیقتر است، نه قضاوت عجولانه.
باورهای اشتباه والدین
برخی باورهای رایج اما نادرست:
«اگر الان سختگیری نکنم، بچهام خراب میشود»
«این رفتار نشانه بیاخلاقی است»
«باید سریع تنبیه شود تا درس بگیرد»
این باورها اغلب باعث واکنشهایی میشوند که مشکل را عمیقتر میکنند.
راهکارهای عملی: از تشخیص تا حل مسئله
گام اول: مدیریت واکنش اولیه والدین
اولین واکنش شما، بیشترین اثر را دارد.
کارهایی که باید انجام دهید: آرام بمانید و نفس عمیق بکشید. به خود یادآوری کنید که این رفتار در بسیاری از سنین طبیعی است. از برچسبزنی جداً خودداری کنید. نگویید: «تو دزدی کردی!» بگویید: «میبینم این وسیله را دوست داری. میدانی مال چه کسی است؟»
گام دوم: ایجاد فضای امن برای گفتوگو
مکانی آرام و بدون حواسپرتی انتخاب کنید. تماس چشمی برقرار کنید. با لحن کنجکاوانه، نه بازجوییگونه صحبت کنید. هدف، فهمیدن منطق کودک است، نه اعتراف گرفتن.
گام سوم: آموزش تدریجی مفهوم مالکیت
آموزش مالکیت باید ملموس باشد، نه شعاری. تمرین ساده: «بیا وسایل خانه را با هم تقسیم کنیم: این لیوان مال باباست، این کیف مال مامانه، این اسباببازیها مال تو…» تکرار روزانه این تمرین، بسیار مؤثر است.
اشتباهات رایج والدین
مجبور کردن کودک به عذرخواهی نمایشی
تنبیه شدید یا تحقیر در جمع
مقایسه با دیگران («ببین دوستت چقدر خوبه»)
این رفتارها معمولاً نتیجه معکوس دارند.
داستانهای موفقیت از خانوادههای ایرانی
تجربه خانواده فرهود
مهدی فرهود میگوید:
وقتی بانک پول اضافه داد، جلوی پسرم گفتیم این مال ما نیست و برگرداندیم. چند روز بعد، خودش مداد رنگی دوستش را پس داد. کودکان بیش از آنکه گوش بدهند، تماشا میکنند.
تجربه خانواده احمدی
لیلا احمدی توضیح میدهد:
«بازی “مال کیه؟” را درست کردیم. همین بازی ساده باعث شد دخترم بدون دعوا وسایل دیگران را پس بدهد.
پرسشهای متداول والدین
اگر کودک انکار کرد چه کنیم؟
بگویید: «اشتباه کردن طبیعی است. مهم این است که اگر اشتباهی شده، جبرانش کنیم.»
آیا باید کودک را مجبور به عذرخواهی کنیم؟
بله، اما همراهیشده: اول خودتان الگو باشید. همراه کودک عذرخواهی کنید ولی اجبار نکنید، بلکه دعوت کنید.
آیا تنبیه لازم است؟
در اغلب موارد خیر. آموزش، گفتوگو و جبران، بسیار مؤثرتر از تنبیه هستند.
تمرینهای عملی برای خانه
بازی «مال کیست؟»
وسایل مختلف خانه را نشان دهید و بپرسید: «مال کیه؟» این بازی ساده، پایه درک مالکیت را تقویت میکند.
داستانگویی درمانی
داستانی بسازید که شخصیت آن وسیلهای را برمیدارد و از کودک بخواهید پایان داستان را تعریف کند. این روش، افکار درونی کودک را آشکار میکند.
پیشگیری: ایجاد محیط امن اخلاقی
الگو بودن والدین در عمل
پول اضافه را برگردانید و در حضور کودک دلیل کارتان را توضیح دهید.
ایجاد فضای گفتوگوی باز
کودک بداند میتواند خواستههایش را بیان کند. نیازهایش شنیده شود، حتی اگر همیشه برآورده نشود.
چه زمانی باید نگران شویم؟
نشانههایی که نیاز به مشاوره تخصصی دارند:
ادامه رفتار بعد از ۷–۸ سالگی
پنهانکاری برنامهریزیشده
همراهی با دروغگویی یا پرخاشگری شدید
جمعبندی نهایی
هر رفتار کودک، پیامی درباره نیازها و دنیای درونی اوست. برداشتن وسایل دیگران، بیشتر از آنکه زنگ خطر باشد، فرصتی ارزشمند برای آموزش اخلاق، مسئولیتپذیری و همدلی است. با صبر، آگاهی و الگو بودن، میتوانید این چالش را به یکی از مهمترین درسهای زندگی کودک تبدیل کنید.
نکات پایانی
مناسب کودکان ۲ تا ۸ سال
مبتنی بر تجربیات بالینی با ۲۰۰ خانواده ایرانی
در صورت تداوم مشکل، مشاوره تخصصی توصیه میشود
آموزش اخلاق، سرمایهگذاری برای تمام عمر کودک است.
ا